Agro-Info
wieś a integracja z UE produkcja roślinna produkcja zwierzęca środowiskowe warunki gospodarowania formalne, finansowe i podatkowe warunki gospodarowania
rolnictwo ekologiczne przemysł rolno-spożywczy handel artykułami rolno-spożywczymi organizowanie się rolników wspieranie rozwoju obszarów wiejskich
Fundusz Współpracy
Agro-Info Informator przemysł rolno-spożywczy Małe przetwórstwo, produkty regionalne Wymagania weterynaryjne i higieniczno-sanitarne
English version
Wymagania weterynaryjne i higieniczno-sanitarne

 

poprzedni rozdział

Podstawowymi aktami prawnymi określającymi warunki produkcji żywności są:

1. ustawa o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia z dnia 11 maja 2001 r1. Ustawa ta określa m.in. wymagania w zakresie jakości zdrowotnej żywności, warunki produkcji i obrotu oraz wymagania dotyczące przestrzegania zasad higieny w procesie produkcji i w obrocie żywnością. Przepisy ustawy obowiązują wszystkich producentów niezależnie od charakteru wytwarzanej przez nich żywności.

2. ustawa o wymaganiach weterynaryjnych dla produktów pochodzenia zwierzęcego z dnia 29 stycznia 2004 r.2. Ustawa ta określa najważniejsze wymagania dotyczące zasad produkcji produktów pochodzenia zwierzęcego, czyli wszystkich przetworzonych i nieprzetworzonych produktów pochodzących od zwierząt lub ze zwierząt, w tym także produktów tradycyjnych i regionalnych. Przepisy ustawy obowiązują tych producentów, którzy produkują wyroby pochodzenia zwierzęcego.

Producenci wyrobów, które nie pochodzą od zwierząt są zobowiązani do przestrzegania wymogów określonych w ustawie o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia, zaś producenci wyrobów pochodzących od lub ze zwierząt muszą przestrzegać zarówno wymogów określonych w ustawie o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia, jak też wymogów określonych w ustawie o wymaganiach weterynaryjnych dla produktów pochodzenia zwierzęcego.

1. Podstawowe wymagania dotyczące produkcji żywności

Podstawą zasadą produkcji żywności jest to, aby była ona bezpieczna dla zdrowia i życia konsumentów. Środki spożywcze oraz inne składniki żywności nie mogą być szkodliwe dla człowieka, zepsute ani zafałszowane3. W procesie produkcji i w obrocie żywnością nie można także stosować procesów technologicznych oraz takich metod produkcyjnych, które nawet w najmniejszym stopniu mogłyby doprowadzić do uszczerbku na zdrowiu osób tę żywność spożywających.

O tym, jak ważną rolę odgrywa bezpieczeństwo i higiena żywności świadczyć może ilość przepisów regulujących te kwestie w naszym kraju (patrz tabela na str. 17-18). Zgodnie z tymi przepisami produkcja i obrót żywnością mogą być prowadzone, jeżeli zostaną spełnione wymagania dotyczące m.in.:

  • pomieszczeń produkcyjnych,
  • urządzeń i narzędzi wykorzystywanych do produkcji,
  • stanu zdrowia osób biorących udział w produkcji lub sprzedaży żywności,
  • składników użytych do produkcji,
  • technologii produkcji.

Ponadto rozpoczęcie produkcji lub sprzedaży żywności wymaga uzyskania wcześniejszej zgody, w zależności od rodzaju produkowanej i sprzedawanej żywności, Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub Inspekcji Weterynaryjnej4.

W przypadku rozpoczynania produkcji lub sprzedaży produktów pochodzenia zwierzęcego należy powiadomić pisemnie powiatowego lekarza weterynarii o planowanym zakresie i wielkości produkcji, rodzajach produktów, które mają być produkowane oraz zakresie ich sprzedaży5. Producent powinien ponadto udowodnić, że prowadzi działalność gospodarczą. Dlatego też powiatowemu lekarzowi weterynarii należy dostarczyć aktualny odpis z Krajowego Rejestru Sądowego albo zaświadczenie z ewidencji działalności gospodarczej.

Powiatowy lekarz weterynarii po przeprowadzeniu kontroli, wydaje decyzję w sprawie dopuszczenia lub niedopuszczenia zakładu do prowadzenia produkcji. Decyzja zależy od spełnienia wymagań weterynaryjnych właściwych dla danego rodzaju produkcji. Powiatowy lekarz weterynarii nadaje także zakładowi weterynaryjny numer identyfikacyjny oraz określa rodzaj wytwarzanych produktów i wielkość produkcji. Należy pamiętać o tym, że powiatowy lekarz weterynarii może w każdym czasie, bez wcześniejszego powiadomienia, kontrolować zakłady lub środki transportu w zakresie spełniania wymagań weterynaryjnych.

W przypadku stwierdzenia, że w zakładach nie są spełniane wymagania weterynaryjne, powiatowy lekarz weterynarii, może nakazać ograniczenie wielkość produkcji, wstrzymanie produkcji lub też zakazać produkcji niektórych rodzajów produktów6. Powiatowy lekarz może także cofnąć uznanie zakładu za zatwierdzony oraz zmienić jego zakwalifikowanie lub określić termin usunięcia uchybień. Decyzjom tym nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności.

W przypadku produktów, które nie są pochodzenia zwierzęcego zgodę na produkcję lub sprzedaż wydaje, w drodze decyzji, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny. Inspektor jest upoważniony do nadzoru i kontroli zakładu wytwarzającego żywność.

2. Odstępstwa dla wyrobów regionalnych i tradycyjnych

Wytwórcy produktów tradycyjnych mogą starać się o udzielenie odstępstw od obowiązujących i prawnie uregulowanych wymogów produkcyjnych (weterynaryjnych, higienicznych lub sanitarnych).
Niezmiernie ważne jest, aby pamiętać, że odstępstwa:

  • muszą wynikać ze stosowania przez producentów niezmiennych, tradycyjnych metod wytwarzania;
  • nie mogą wpływać negatywnie na jakość zdrowotną produktu;
  • mogą być przyznane wyłącznie wtedy, gdy wynikają z tradycyjnej metody produkcji, a nie są związane np. z brakiem środków finansowych na dostosowanie zakładu do wymagań produkcyjnych, o których była mowa na początku rozdziału.

Zgodnie z unijnymi przepisami, których przykładem może być Decyzja Komisji nr 97/284 z dnia 25 kwietnia 1997 roku dotycząca produktów na bazie mleka7, którym można udzielić odstępstw od ogólnie obowiązujących wymagań przy produkcji, produkty o tradycyjnych cechach oznaczają produkty, które:

  • są uznane historycznie, lub
  • są wytwarzane zgodnie z zaleceniami technicznymi lub metodami produkcyjnymi skodyfikowanymi lub zarejestrowanymi w Państwie Członkowskim, w którym produkt ten jest tradycyjnie wytwarzany, lub
  • są chronione na mocy prawa krajowego, regionalnego lub lokalnego w Państwie Członkowskim, w którym produkt ten jest tradycyjnie wytwarzany.

Odstępstwa przyznawane na mocy tej decyzji wynikają wyłącznie z tradycyjnego charakteru wytwarzanych produktów. Producenci mogą uzyskać odstępstwa od wymagań dotyczących materiałów, z których zbudowane są przyrządy i sprzęt używany do produkcji lub pakowania wyrobów tradycyjnych oraz w odniesieniu do dojrzewalni lub pomieszczeń dla takich produktów. Zgodnie z przepisami decyzji dojrzewalnie dla produktów tradycyjnych mogą składać się z geologicznych, naturalnych ścian oraz ścian, podłóg, stropów i drzwi, które:

  • nie są wygładzone,
  • nie są nieprzepuszczalne,
  • mogą być nietrwałe,
  • nie muszą być powleczone powłoką w jasnym kolorze,
  • nie muszą być pokryte materiałem nierdzewnym.

Częstotliwość i rodzaj czyszczenia oraz dezynfekcji w takich pomieszczeniach powinien być dostosowany do typu prowadzonej działalności, w celu uwzględnienia specyficznej flory znajdującej się w otoczeniu.
Ponadto w ustawie o wymaganiach weterynaryjnych dla produktów pochodzenia zwierzęcego znajduje się delegacja dla ministra właściwego do spraw rolnictwa, który w drodze rozporządzenia może określić wymagania weterynaryjne przy produkcji i dla produktów pochodzenia zwierzęcego o tradycyjnym charakterze. Warto zauważyć, że na mocy tej delegacji udzielenie odstępstw większych niż odstępstwa przewidziane w decyzji Komisji nr 97/284 jest możliwe wyłącznie dla produktów sprzedawanych w ramach sprzedaży bezpośredniej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi do tej pory tylko raz8 skorzystał z możliwości wydania takiego rozporządzenia. Rozporządzenie to dotyczy warunków produkcyjnych dla oscypka, buncu, redykołki, bryndzy i żentycy9, które na jego mocy mogą być wytwarzane m.in. z niepasteryzowanego mleka i przy użyciu drewnianych narzędzi.

Warunki przy produkcji oscypka, bryndzy, żentycy, buncu i redykołki

W rozporządzeniu z dnia 12 października 2004 r. w sprawie określenia wymagań weterynaryjnych przy produkcji i dla produktów mlecznych o tradycyjnym charakterze określone zostały warunki weterynaryjne wymagane przy wytwarzaniu oscypka, bryndzy, żentycy, buncu i redykołki. W przypadku produkcji z zamiarem sprzedaży w ramach sprzedaży bezpośredniej dopuszczona została produkcja w tradycyjnych warunkach i tradycyjną metodą produkcji. Zezwolono na produkcję w obiektach pasterskich (bacówkach) oraz przy wykorzystaniu tradycyjnych narzędzi i sprzętu. Ściany, podłogi, sufity i drzwi w bacówkach powinny być wykonane z materiałów nienasiąkliwych, nieprzepuszczalnych, łatwych do mycia i odkażania, jednakże mogą być wykonane z drewna, jeżeli będzie ono utrzymane w stanie technicznym i higienicznym nie wpływającym negatywnie na jakość zdrowotną produktów. Ze względu na tradycyjną metodę wytwarzania powyższych wyrobów zezwolono także na ich produkcję z niepasteryzowanego mleka pod warunkiem jednak, iż będzie ono spełniać wszystkie wymagania mikrobiologiczne.

3. Zasady systemu HACCP przy produkcji wyrobów regionalnych i tradycyjnych

Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami10 kierujący zakładem lub osoba przez niego upoważniona jest obowiązany wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP11. System HACCP obowiązuje zatem wszystkich producentów żywności, poza producentami na etapie produkcji pierwotnej12, którzy w celu zapewnienia właściwej jakości zdrowotnej oraz zasad higieny, są obowiązani wdrożyć i stosować zasady dobrej praktyki produkcyjnej (GMP) i dobrej praktyki higienicznej (GHP).
Jednocześnie warto zauważyć, że system HACCP opiera się na zasadach GMP i GHP. Poradniki dobrej praktyki produkcyjnej i dobrej praktyki higienicznej, w których zawarte są procedury związane z wytwarzaniem danego produktu, powinny uwzględniać specyfikę wytwarzania danego wyrobu, a w szczególności potrzeby i możliwości tych przedsiębiorców, którzy13:

  • ze względu na wielkość zakładu oraz rodzaj produkowanej lub wprowadzanej do obrotu żywności prowadzą działalność na potrzeby rynków lokalnych,
  • produkują żywność lub stosują surowce do produkcji żywności zgodnie z tradycyjnymi metodami, ustalonymi wieloletnią praktyką lub tradycją charakterystyczną dla danej żywności,
  • prowadzą działalność w regionach szczególnych ze względu na położenie geograficzne lub dostępność do zaopatrzenia.

Uwzględniając specyfikę produkowanej żywności podczas przygotowywania zasad dobrej praktyki produkcyjnej i higienicznej, tym samym uwzględnia się wyjątkowość produktu podczas tworzenia systemu HACCP, który opiera się zasadach GMP i GHP. Zrozumienie tej zależności pozwala tak skonstruować zasady systemu HACCP, aby możliwe było produkowanie żywności tradycyjnymi metodami i przy wykorzystaniu tradycyjnych surowców.
Jednocześnie warto zaznaczyć, że zgodnie z unijnymi przepisami14 producenci sami mogą udowodnić, że choć materiały stosowane przez nich przy produkcji, nie spełniają wymagań enumeratywnie wyliczonych i określonych w dyrektywie Rady 93/43/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. w sprawie higieny środków spożywczych, to jednak nie wpływają negatywnie na jakość zdrowotną żywności i mogą być wykorzystywane do produkcji. Rozwiązanie takie umożliwia użycie materiałów innych niż te, które zostały wymienione i opisane w dyrektywie, pod warunkiem, że producent udowodni, że nie są one szkodliwe dla zdrowia i życia konsumentów. Zastosowanie tych przepisów ma szczególne znaczenie przy produkcji wyrobów regionalnych i tradycyjnych, które ze względu na swoją specyfikę wymagają czasem stosowania nietypowych narzędzi i materiałów.

Sankcje związane z nie przestrzeganie wymogów prawnych

1. Każdy, kto produkuje lub wprowadza do obrotu środki spożywcze zepsute, zafałszowane lub o niewłaściwej jakości zdrowotnej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo karze pozbawienia wolności. Naruszeniem przepisów jest zarówno działanie prowadzone celowo jak i nieumyślnie.
2. Producenci wytwarzający produkty pochodzenia zwierzęcego w niewłaściwych warunkach i nie zapewniając odpowiednich wymagań weterynaryjnych w zakresie prowadzonej działalności, podlegają grzywnie. Jeżeli natomiast takie naruszenie może spowodować zagrożenie dla zdrowia publicznego lub też, jeżeli producent nie zgłasza do badania zwierząt rzeźnych i ich mięsa lub mięsa zwierząt łownych podlega on grzywnie, karze ograniczenia wolności albo karze pozbawienia wolności do roku.
3. Rozpoczęcie produkcji lub obrotu artykułami spożywczymi bez uzyskania decyzji potwierdzającej spełnienia wymagań koniecznych do zapewnienia higieny w procesie produkcji lub w obrocie oraz do zapewnienia właściwej jakości zdrowotnej wytwarzanych artykułów podlega karze grzywny.
4. Umieszczanie na rynku albo sprzedaż bezpośrednia produktów pochodzenia zwierzęcego bez uprzedniego zgłoszenia działalności powiatowemu lekarzowi weterynarii lub też wprowadzanie do obrotu produktów niezgodnie z kwalifikacją uzyskaną przez zakład podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo karze pozbawienia wolności do roku.
5. Jako wykroczenie traktuje się wprowadzanie w błąd konsumenta, poprzez np. niewłaściwe oznakowanie produktu, co do jakości zdrowotnej lub wartości odżywczych środka spożywczego. Działalność taka podlega karze grzywny.
6. Zgodnie z najnowszymi projektowanymi zmianami w przepisach o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia w 2005 roku będą wprowadzone kary za opóźnienia we wdrażaniu systemu HACCP.

Wybrane akty prawne dotyczące żywności

Publikacja

Tytuł

Zakres regulacji

Dz. U. 2005 Nr 10, poz. 68

ustawa o rejestracji i ochronie nazw i oznaczeń produktów rolnych i środków spożywczych oraz o produktach tradycyjnych

Ustawa określa m.in zadania oraz właściwość organów w zakresie oceny wniosków o rejestrację nazw pochodzenia, oznaczeń geograficznych i nazw specyficznego charakteru produktów rolnych lub środków spożywczych, warunki tymczasowej ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zasady oraz tryb kontroli, warunki prowadzenia listy produktów tradycyjnych.

Dz. U. 2001 Nr 63, poz. 634 ze zm

ustawa o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia z dnia 11 maja 2001 r.

Ustawa określa m.in. wymagania w zakresie jakości zdrowotnej żywności, warunki produkcji i obrotu oraz wymagania dotyczące przestrzegania zasad higieny w procesie produkcji i w obrocie artykułami. Ustawa określa także zasady przeprowadzania urzędowej kontroli żywności.

Dz. U. 2004 Nr 104, poz. 1096

rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 kwietnia 2004 r. w sprawie wymagań higieniczno-sanitarnych w zakładach produkujących lub wprowadzających do obrotu środki spożywcze

Rozporządzenie określa wymagania higieniczno-sanitarne dotyczące zakładów i ich wyposażenia oraz wymagania w zakresie przestrzegania zasad higieny w procesie produkcji i w obrocie żywnością w tym także tradycyjną i regionalną.

Dz. U. 2004 Nr 120, poz. 1259

rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie wewnętrznej kontroli jakości zdrowotnej żywności i przestrzegania zasad higieny w procesie produkcji

Rozporządzenie określa szczegółowy zakres, metody i sposób przeprowadzania wewnętrznej kontroli jakości zdrowotnej żywności i przestrzegania zasad higieny w procesie produkcji, z uwzględnieniem zasad systemu HACCP, w zakładach produkujących lub wprowadzających do obrotu żywność.

Dz. U. 2004 Nr 33, poz. 288

ustawa o wymaganiach weterynaryjnych dla produktów pochodzenia zwierzęcego z dnia 29 stycznia 2004 r..

Ustawa określa wymagania weterynaryjne dla produktów pochodzenia zwierzęcego umieszczanych na rynku, wymagania weterynaryjne przy produkcji produktów pochodzenia zwierzęcego oraz wymagania weterynaryjne obowiązujące przy przywozie produktów pochodzenia zwierzęcego.

Dz. U. 2004 Nr 130, poz. 1393

rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie sprzedaży bezpośredniej

Rozporządzenie określa zakres, obszar i wymagania weterynaryjne dotyczące miejsc prowadzenia sprzedaży bezpośredniej w odniesieniu do poszczególnych produktów, wielkości produkcyjne oraz wymagania przy produkcji

Dz. U. 2004 Nr 188, poz. 1946

rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 sierpnia 2004 r. w sprawie wymagań weterynaryjnych dla mleka oraz produktów mlecznych

Rozporządzenie określa wymagania weterynaryjne przy produkcji mleka oraz produktów mlecznych oraz wymagania weterynaryjne, jakie powinno spełniać mleko surowe przeznaczone do wytwarzania produktów mlecznych oraz mleko spożywcze poddane obróbce cieplnej.

Dz. U. 2004 Nr 158 poz.1655

rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 czerwca 2004 r. w sprawie wymagań weterynaryjnych przy produkcji świeżego mięsa z bydła, świń, owiec, kóz i domowych zwierząt jednokopytnych, umieszczanego na rynku.

Rozporządzenie określa wymagania weterynaryjne wymagane przy produkcji mięsa z bydła, świń, owiec, kóz i domowych zwierząt jednokopytnych umieszczanych na rynku. Rozporządzenia to określa także wymagania dotyczące rzeźni o małej zdolności produkcyjnej.

Dz. U. 2004 Nr 132 poz. 1419

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 maja 2004 r. w sprawie wymagań weterynaryjnych dla mięsa mielonego i surowych wyrobów mięsnych

Rozporządzenie określa wymagania weterynaryjne przy produkcji mięsa mielonego i surowych wyrobów mięsnych, umieszczanych na rynku. Określa ono wymagania lokalizacyjne, techniczne i technologiczne dla zakładów produkujących mięso mielone oraz zasady przeprowadzania kontroli w zakładach produkcji.

 

1Dz. U. 2001 Nr 63, poz. 634 z poźn. zm.0
2Dz. U. 2004 Nr 33, poz. 288 z poźn. zm.
3Zgodnie z definicją przyjętą w ustawie o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia środek spożywczy zafałszowany to środek spożywczy, którego skład lub inne właściwości zostały zmienione, a nabywca nie został o tym poinformowany, albo środek spożywczy, w którym zostały wprowadzone zmiany mające na celu ukrycie jego rzeczywistego składu lub innych właściwości. Środek spożywczy jest środkiem spożywczym zafałszowanym, jeżeli dodano do niego substancje zmieniające jego skład i obniżające jego wartość odżywczą, odjęto lub zmniejszono zawartość jednego lub kilku składników decydujących o wartości odżywczej lub innej właściwości środka spożywczego mającego wpływ na jego jakość zdrowotną, dokonano zabiegów, które ukryły rzeczywisty jego skład lub nadały mu wygląd środka spożywczego o należytej jakości. Środek spożywczy jest zafałszowany jeśli podano niezgodnie z prawdą jego nazwę, skład, datę lub miejsce produkcji, termin przydatności do spożycia lub datę minimalnej trwałości albo w inny sposób nieprawidłowo go oznakowano.
4W przypadku produkcji wyrobów pochodzenia zwierzęcego należy uzyskać zgodę Inspekcji Weterynaryjnej, w przypadku produkcji wyrobów nie pochodzących od zwierząt Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
5Należy także zadeklarować czy produkty będą sprzedawane w ramach sprzedaży bezpośredniej, na rynku krajowym, na rynku Unii Europejskiej, czy też na rynkach państw trzecich.
6Najmniejsze wymagania stawiane są zakładom, które produkują produkty przeznaczone do sprzedaży bezpośredniej. Zakres, obszar i wymagania weterynaryjne dotyczące miejsc prowadzenia sprzedaży bezpośredniej w odniesieniu do poszczególnych produktów, wielkości produkcyjne oraz wymagania przy produkcji określa rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie sprzedaży bezpośredniej (Dz. U. 2004 Nr 130, poz. 1393).
7Szczegółowy przepis w prawie polskim określający, iż ww. decyzję stosuje się do produktów pochodzenia zwierzęcego o tradycyjnym charakterze znajduje się w projekcie rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zmieniającym rozporządzenie w sprawie wymagań weterynaryjnych dla mleka oraz produktów mlecznych.
812 października 2004 r. zostało podpisane rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie określenia wymagań weterynaryjnych przy produkcji i dla produktów mlecznych o tradycyjnym charakterze (Dz. U. 2004 Nr 236 poz. 2368).
9Tylko te produkty można bowiem było uznać za produkty tradycyjne, gdyż jako jedyne posiadały wydane prawo z rejestracji na oznaczenie geograficzne na podstawie przepisów krajowych (zgodnie z ustawą prawo własności przemysłowej Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.), które potwierdzało ich wyjątkowy, związany z regionalną tradycją charakter. Od 1 maja 2004 r. nie ma możliwości rejestracji nazw produktów rolnych i środków spożywczych w krajowym systemie oznaczeń geograficznych, a ochrona przyznana na podstawie ustawy prawo własności przemysłowej zakończyła się 1 listopada 2004 r.
10Art. 30. ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia
11System HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) - system analizy zagrożeń i krytycznych punktów kontroli. System opiera się na postępowaniu mającym na celu zapewnienie bezpieczeństwa żywności poprzez identyfikację i oszacowanie skali zagrożeń z punktu widzenia jakości zdrowotnej żywności oraz ryzyka wystąpienia zagrożeń podczas przebiegu wszystkich etapów procesu produkcji i obrotu żywnością. System HACCP ma również na celu określenie metod ograniczania zagrożeń oraz ustalenie działań naprawczych.
12Zgodnie z obowiązującą definicją produkcja pierwotna to produkcja, chów lub uprawa produktów pierwotnych (produkty gleby, w tym rośliny rosnące w warunkach naturalnych, uprawy roślin, chowu zwierząt, łowiectwa, rybołówstwa morskiego i rybactwa śródlądowego), włącznie ze zbieraniem plonów, łowiectwem, łowieniem ryb, udojem mleka oraz wszystkimi etapami produkcji zwierzęcej przed ubojem, a także zbiorem roślin rosnących w warunkach naturalnych.
13Art. 30 a. ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia
14Dyrektywa Rady 93/43/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. w sprawie higieny środków spożywczych.

następny rozdział

Jakub Jasiński, Michał Rzytki
Wydział Oznaczeń Geograficznych
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Marzec 2005


designed by internet ART > powered by WEB interface © 2003 - 2014 Copyright by Fundusz Współpracy