„Inicjatywa Leader+ w Polsce”
konferencja prasowa
UKIE, 24 lutego 2005

W czwartek 24 lutego w siedzibie UKIE w Warszawie odbyła się konferencja poświęcona szansom powodzenia programu Leader w Polsce, a w szczególności prezentacji wyników badań na ten temat przeprowadzonych na zlecenie UKIE.  W spotkaniu udział wzięli Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wojciech Olejniczak, Sekretarz Stanu w UKIE Jarosław Pietras, a także przedstawiciele prasy, organizacji pozarządowych i instytucji – m.in. MRiRW, FAPA, Funduszu Współpracy.

Na początku konferencji Minister Pietras omówił cele inicjowanych przez Departament Analiz i Strategii UKIE badań opinii społecznej o efektach akcesji; w tym też specjalistycznych, jak analiza dotycząca Leadera, która, jak stwierdził, nie jest z pewnością ostatnią; podobne badania będą systematycznie prowadzone. Wyniki takich badań mają duże znaczenie, ponieważ są podstawą do formułowania stanowiska Polski wobec propozycji dyskutowanych na forum Unii Europejskiej

Wyniki prowadzonego na zlecenie UKIE przez firmę Market Service KSG badania pt. „Inicjatywa Leader+ w Polsce”, dotyczącego szans powodzenia realizacji programu Leader w naszym kraju, zaprezentował na konferencji dr Jerzy Głuszyński z Instytutu Pentor.  Badanie przeprowadzono w grudniu 2004 roku; wykorzystano m.in. informacje dostępne w Bazie Danych Partnerstw Lokalnych ze strony internetowej FAOW, przeprowadzono dyskusje z ekspertami, wywiady z przedstawicielami partnerstw (49 wywiadów) oraz przedstawicielami samorządów lokalnych (366 wywiadów); analizowano też materiały źródłowe.

Referując wyniki badań, dr Głuszyński przywołał słowa jednego z polskich urzędników KE: „Przed Leaderem nie ma ucieczki”.  W państwach „starej UE” podejście to odniosło sukces i nie należy też oczekiwać, że Wspólnota zrezygnuje z Leadera.  W opinii ekspertów, również i w Polsce Leader może mieć bardzo korzystne skutki dla rozwoju wsi; podejście oddolne pozwala na podejmowanie trafniejszych decyzji; Leader wymusza współdziałanie, wspiera budowę kapitału społecznego, pobudza aktywność, wspiera budowanie społeczeństwa obywatelskiego.

Realizacja programu Leader może, jak wynika z analizy, napotkać różne bariery, istnieją też różne zagrożenia. Doświadczenia starych krajów członkowskich pokazują, że problemem może być opór administracji lokalnej, niedostosowanie procedur administracyjnych do potrzeb programu, trudności z włączeniem Leadera do całego systemu wsparcia wspólnotowego; słabość i nietrwałość partnerstw, nieefektywne wydatkowanie pieniędzy.
Przeprowadzona analiza pokazuje też inne potencjalne bariery i zagrożenia jakie istnieją czy mogą pojawić się w Polsce:
- Odgórny sposób myślenia o rozwoju obszarów wiejskich, administracyjny formalizm (preferowanie decyzji przynoszących szybkie, choć doraźne efekty; zbyt restrykcyjne prawo i przepisy, mogące prowadzić do tłumienia inicjatywy);
- Przyjęte w Polsce zasady Programu Leader (finansowanie jedynie miękkich działań, brak globalnego grantu, brak możliwości łączenia środków Leadera ze środkami publicznymi);
- Deficyt kapitału społecznego, brak tradycji współpracy (brak zwłaszcza umiejętności współpracy trójsektorowej, wyuczona bezradność i oczekiwanie na pomoc, w tym unijną; nieufność, zawiść)
-  Nadużycia przy realizacji programu
Trudna też będzie ocena efektywności programu, w związku z innymi warunkami wyjściowymi, zasobami i potrzebami w różnych miejscach.

Analiza pokazała szereg pozytywnych faktów: 
Programowi Leader, w jego obecnej postaci, nie są przeciwne władze samorządowe: 80% badanych ich przedstawicieli uważa Program Pilotażowy Leader za wysoce atrakcyjny dla rozwoju wsi, a 71% uznaje go za przydatny w swoim regionie.  Istniejące już partnerstwa (73 pod koniec 2004 roku) zwiększają liczbę partnerów, rozszerzają obszar swojej działalności (teren i dziedziny).

W sumie wyniki badania wskazują, że o ile polska wieś nie jest idealnie przygotowana do programu Leader, to istnieją silne przesłanki do jego powodzenia.  A ponieważ jest to program o wartościach edukacyjnych, można powiedzieć, że jest on bardziej potrzebny polskiej wsi, wymagającej inwestycji w kapitał społeczny, aniżeli starym krajom członkowskim. 

Po zaprezentowaniu wyników badania przez dr Głuszyńskiego z Instytutu Pentor głos zabrał pan Minister Olejniczak, który podkreślił znaczenie Leadera szczególnie w przyszłej perspektywie (2007-2013) oraz poinformował, że strona Polska zgodzi się z propozycją Komisji Europejskiej, by przynajmniej 7% środków dostępnych w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego Rozwoju Obszarów Wiejskich przeznaczyć na Leadera.  Przypomniał dawną dysputę w Ministerstwie Rolnictwa gdy wprowadzenie lub nie Leadera w Polsce było dopiero rozważane; spotkania z różnymi ludźmi i środowiskami, które namawiały, by ten program uruchomić; i przełomowy w tej kwestii, dla Ministra, moment wizyty na Podkarpaciu i spotkanie z ówczesnym wójtem a obecnym senatorem (większość chyba obecnych na sali wiedziała, że Minister mówi o Dolinie Strugu, tj. najstarszym w Polsce partnerstwie typu LEADER i o obecnym na sali senatorze Kazimierzu Jaworskim). 
Minister stwierdził, że nie ma wątpliwości, że Polska wykorzysta szansę, jaką daje Leader, że program ten będzie motorem napędowym wielu zmian na obszarach wiejskich.  Nie rozwiąże wszystkich problemów wsi, ale chwilę przyjdzie czas, że technicznymi sprawami infrastruktury i inwestycji w tej dziedzinie będziemy się mniej zajmować, a rozpoczyna się era funkcjonowania samorządów lokalnych, które będą musiały nastawić się bardziej na współpracę z ludźmi, na ich rozwój intelektualny.  Stwierdził, że w związku z Leaderem wszyscy muszą się mocno wziąć do pracy, zarówno administracja, o czym była mowa w przedstawionych wynikach badań, jak i organizacje pozarządowe, jak również gminy.  Stwierdził, że resort chce, aby część działań była przeprowadzona przez doradztwo rolnicze. Wspomniał tez o mającej się odbyć tego samego dnia konferencji  produktów regionalnych i o pewnych związkach spraw produktów regionalnych z Leaderem. 

Wyniki badania komentowali oraz zadawali pytania obecni na sali przedstawiciele innych instytucji i organizacji.

Urszula Budzich-Szukała, Biuro Programów Wiejskich Fundacji Fundusz Współpracy i Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich (FAOW) nawiązując do podanej przez pana Ministra Olejniczaka informacji o akceptacji przez Polskę propozycji Komisji by przeznaczyć na Leadera 7% puli środków z Funduszu Rozwoju Obszarów Wiejskich, zwróciła uwagę, że mówiąc o "minimum 7% na Leadera" w okresie 2007-2013 musimy pamiętać, że metoda Leadera nie jest jednym z celów, lecz sposobem, w jaki trzy cele rozwoju obszarów wiejskich mogą być realizowane. Dlatego 7% na Leadera, czy 50%, czy 100%, nie przeszkadza w realizacji tych trzech celów.  Jest to wybór nie między Leaderem a pozostałymi celami, lecz wybór pomiędzy metodą Leader, a centralnym dysponowaniem środkami na te cele.
Przechodząc do spraw Programu Pilotażowego Leader+ w Polsce, pani Budzich-Szukała podniosła kwestię kryteriów oceny wniosków: Leader w ogóle i Program Pilotażowy również, ma przede wszystkim służyć wzmacnianiu kapitału społecznego, którego znaczenie wyeksponował w swej wypowiedzi pan Minister, wydaje się więc że wszelkie kryteria, wg których będą oceniane wnioski lokalnych grup, powinny być podporządkowane temu priorytetowi, to znaczy najważniejszym kryterium oceny powinno być na ile wykorzystują istniejący kapitał społeczny albo go wzmacniają, budują.  Stwierdziła, że nie do końca zgadza się z tym, że Leader nie zadziała na terenach, gdzie jest słaby kapitał społeczny; to Leader ma za zadania go wzmacniać, spowodować, żeby ten kapitał się rodził.
Nawiązując do podanej przez pana ministra informacji o planach włączenia sektora doradztwa do procesu informowania i przygotowania społeczności wiejskiej do Leadera, pani Budzich-Szukała wyraziła przekonanie, że działania już prowadzone od półtora roku przez Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich na rzecz przygotowania do wdrożenia Leadera w Polsce, kształcenie lokalnych animatorów, baza danych i doświadczenia nie zostaną zaprzepaszczone i będę uwzględnione, zwłaszcza w związku z planowanym przez nas podjęciem nowego programu nastawionego na budowanie kapitału społecznego.

Pan Minister potwierdził, że ilość złożonych wniosków do Pilotażowego Programu Leader+ to wynik projektu przygotowania społeczności lokalnej do działań typu Leader prowadzonemu przez Fundusz Współpracy. [przypis: projekt był wynikiem współpracy FAOW i Biura Programów Wiejskich, Funduszu Współpracy; szkolenia i spotkania informacyjne prowadzone były przez trenerów FAOW] ,

Małgorzata Kramarz, Fundacja Idealna Gmina  i FAOW powiedziała, że FAOW uważa,  iż należy lepiej wykorzystać organizacje pozarządowe do przygotowania obszarów wiejskich do następnego okresu programowania; wskazując na elastyczność Programu Leader zapytała, co zrobić, by NGOs mogły pomóc w budowaniu kapitału społecznego na wsi tam, gdzie jest on niski.  Zwróciła się do Ministra z sugestią, by działania przygotowujące do Leadera nie były w żadnym razie pozostawione wyłącznie doradztwu rolniczemu, lecz by prowadziły je również organizacje pozarządowe.

Anna Potok, przedstawiciel organizacji pozarządowych (z ramienia FAOW) w Komitecie Monitorującym SOPR. podniosła potrzebę wypracowania i, jeśli to potrzebne, zmiany procedur programu, tak, by lepiej funkcjonowały w obowiązującym prawie.  Podniosła znaczenie podejścia wielosektorowego w Leaderze i tworzone przez niego możliwości wykorzystania zasobów endogennych społeczności lokalnych na obszarach wiejskich.  

Andrzej Hałasiewicz, dyrektor PAOW, FAPA podniósł kwestię obaw, dotyczących poziomu słabego przygotowania nowych krajów członkowskich do wdrażania Programu Leader+ ze względu na ich brak doświadczenia w tym zakresie. To prawda, że Leader jest wdrażany w UE od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku i w starych krajach nabrano już szerokiego i bogatego doświadczenia w tym zakresie. Ale w tamtych krajach Leader jest wciąż wdrażany (do końca 2006 r.) jako Inicjatywa Wspólnotowa. Natomiast nowe kraje, w tym Polska, paradoksalnie będą być może lepiej przygotowane do rozwijania obszarów wiejskich metodą Leader od roku 2007 aniżeli „stare” kraje członkowskie, ponieważ już w latach 2004-2006 realizują Leadera metodą przewidzianą dla lat 2007-2013 dla wszystkich krajów członkowskich. To właśnie nowe kraje pierwsze w praktyce uczą się owej nowej metody wdrażania Leadera. W Polsce Program Pilotażowy Leader+ w ramach SPO na lata 2004-2006 powinien być tak realizowany, aby jak najwięcej lokalnych grup działania, lokalnych strategii zintegrowane rozwoju było dobrze przygotowanych z punktu widzenia nowego programu w latach 2007-2013. W związku z tym postulował zwiększenie puli środków na schemat II Programu Pilotażowego, aby móc sfinansować przygotowanie praktyczne jak największej liczby lokalnych grup działania do następnego okresu programowania.
Przypomniał postulat zmiany w systemie programowania, związany z obawą Komisji przed finansowaniem tego samego projektu jednocześnie z dwóch różnych działań lub programów. Aby temu zapobiec, Komisja wymaga bardzo wyraźnego rozdzielenia obszarów projektów objętych przez poszczególne działania czy programy. W efekcie pozostają ważne obszary nie objęte przez żaden program. Należy przekonywać Komisję, że przy obecnym systemie elektronicznej ewidencji projektów, bardzo łatwe jest identyfikowanie zarówno projektów jak i beneficjentów skutecznie zabezpieczające takim nadużyciom. Nie ma więc już potrzeby tak wyraźnego wytyczania granic, wystarczy proste kryterium, oświadczenie beneficjenta, że projekt nie jest finansowany z innego źródła. Podkreślił też, że potrzebne są procedury zapewniające z jednej strony uczciwość, ale z drugiej strony, niezbyt usztywniające i umożliwiające finansowanie różnorodnych projektów, dopasowanych do lokalnych warunków.

Odnosząc się do tych wypowiedzi, pan Minister stwierdził, że trzeba koniecznie zastanowić się, jak organizacje pozarządowe mogą zostać gospodarzami tego programu (tj. Leadera).  Zapraszam Państwa – powiedział Minister nawiązując do wypowiedzi przedstawicieli sektora pozarządowego – jako współgospodarzy tego programu.  Podkreślił gotowość i otwartość resortu do kontynuowania i rozwijania dialogu z organizacjami pozarządowymi a FAOW w szczególności. W sprawie zmian podnoszonych przez pana Hałasiewicza, pan Minister zadeklarował życzliwe rozpatrzenie możliwości zwiększenia środków na Program Pilotażowy Leader+ i zachęcał do współpracy z ministerstwem również w tym zakresie.