Na przestrzeni blisko pięćdziesięciu lat miało miejsce wiele inicjatyw, które doprowadziły do obecnego kształtu polityki Unii Europejskiej:

DATY	WSPÓLNA POLITYKA ROLNA (WPR)	ROZWÓJ WSI	GŁÓWNE REZULTATY
1957-61	Powstanie WPR
1962	Formalne wdrożenie WPR Powstaje Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnictwa
1988		Komisja publikuje dokument “Przyszłość wiejskiego świata”	Deklaracja polityczna dotycząca potrzeby wpro-wadzenia europejskiej polityki wiejskiej
1991		Początek LEADER I (1991-1994)	Sprawdzanie nowego modelu rowoju obszarów wiejskich Zróżnicowanie gospodarki obszarów wiejskich
1994		Uruchomienie LEADER II (1994-1999)	Upowszechnienie podejścia wg LEADER I: zaangażowanie 50% obszarów wiejskch Większa integracja działań
1996		Konferencja w Cork i deklaracja: Ku zintegrowanej polityce zrównoważonego rozwoju	Ważna deklaracja polityczna na rzecz nowej WPR, zapewniającej zintegrowany rozwój obszarów wiejskich
1999	Agenda 2000: rozwój obszarów wiejskich, II filar WPR	Nowe uregulowania dotyczące rozwoju obszarów wiejskich	Oczekiwane rezultaty: stopniowe włączanie roz-woju obszarów wiejskich do WPR
2000		Wprowadzenie LEADER+ (2000-2006)	Oczekiwane rezultaty: wzbogacenie podejścia opartego na lokalnym zaangażowaniu Większa konkurencyjność europejskich obszarów wiejskich

Ewolucja inicjatywy LEADER miała swoją specyfikę:

FAZA	GŁÓWNE TEMATY	NIEKTÓRE REZULTATY	NIEKTÓRE OGRANICZENIA
LEADER I	Budowanie lokalnych powiązań	Duże zaangażowanie lokalnych społeczności Testowanie nowego modelu rozwoju obszarów wiejskich Zróżnicowanie gospodarki obszarów wiejskich	Niekiedy słabe zaangażowanie lokalnych władz Słabe powiązania pomiędzy LEADER-em a innymi instrumentami wiejskimi
LEADER II	Innowacja Współpraca	Upowszechnienie podejścia: zaangażowanie 50% obszarów wiejskch Duże zaangażowanie władz publicznych Testowanie współpracy międzynarodowej Lepsza integracja działań	Skomplikowane procedury administracyjne i niewystarczające skoordynowanie zasobów w niektórych krajach Niewielka współpraca pomiędzy sąsiadujacymi obszarami
LEADER +	Strategie pliotażowe Ujednolicenie tematyki	Oczekiwane rezultaty: Rozwijanie oddolnego podejścia lokalnego Wprowadzenie zróżnicowanej “geometrii” współpracy Wieksza konkurencyjność obszarów wiejskich	?

Strategia dla wiejskiej Europy

Europejski Ruch Odnowy Wsi i Małych Miast ECOVAST opublikował w 1994 roku “Strategię dla wiejskiej Europy”. Dokument zakłada, że rozwój obszarów wiejskich powinien się łączyć z przestrzeganiem trzech podstawowych zasad:

1. związek ludzi ze środowiskiem, traktowanie na równi spraw ludzi i ich środowiska (naturalnego i kulturowego);
2. zintegrowana działalność, oznaczająca współpracę między różnymi administracją rządową i samorządową z mieszkańcami, zmierzającą do przygotowania i realizacji projektów mających na celu rozwój lokalny,
3. konsultacje i zaangażowanie, rozumiane jako uwzględnianie poglądów i oczekiwań oraz zasobów lokalnych społeczności w procesach ich rozwoju. Istotą “Strategii dla wiejskiej Europy” jest akcentowanie znaczenia rozwoju lokalnego oraz roli społeczności lokalnych. Rozwój lokalny musi dokonywać się przede wszystkim w oparciu o zasoby miejscowe (przyrodnicze, społeczne, gospodarcze, kulturalne) oraz poprzez włączenie w ten proces społeczności lokalnych.

Berliński szczyt

Berliński szczyt z marca 1999 roku zakończył kilkuletnią debatę dotyczącą nowego kształtu polityki wiejskiej Unii Europejskiej, otwierając drogę do szybkiego przyjęcia aktów prawnych, zobowiązujących państwa członkowskie do wspierania obszarów wiejskich. Państwa członkowskie zostały zobowiązane do opracowania i przedstawienia komisji Europejskiej Planów rozwoju wsi, które opierając się na społecznych konsultacjach, precyzują sposoby wdrażania rozwiązań, służących poprawie jakości życia, praktycznemu wdrożeniu wielofunkcyjnego modelu wsi, który ma doprowadzić do zmniejszenia dysproporcji pomiędzy miastem a wsią. Uznając pozarolnicze walory terenów wiejskich i doceniając rolę tych mieszkańców, którzy rolnictwem się nie zajmują, Wspólnoty uznały za istotne wspieranie wysiłków państw członkowskich w tej dziedzinie w ramach obowiązującego wszystkich kanonu. Państwa członkowskie zostały zobowiązane do opracowania takich planów na okres 2000-2006. Także państwa kandydujące mają analogiczny obowiązek, przy czym okres programowania obejmuje czas od momentu akcesji.

Biała Księga nt. europejskiego sposobu rządzenia

Wątek włączenia obywateli w proces decyzyjny oraz zastosowania zasady konsultacji stał się jednym z głównych elementów dokumentu Komisji Europejskiej nt. europejskiego sposobu rządzenia. Biała Księga wskazuje na rosnące oczekiwanie opinii publicznej, która z jednej strony domaga się skutecznego rozwiązania problemów, z drugiej odczuwa rosnącą nieufność wobec instytucji, które te decyzje mają podejmować. Lekarstwem na to ma się stać wzmocniona kultura konsultacji i dialogu, prowadząca do wzrostu zaufania do instytucji z jednej strony, z drugiej zaś do takiej zmiany procesu decyzyjnego, która spowoduje podejmowanie decyzji zgodnych z oczekiwaniami obywateli. Wzrostowi zaangażowania towarzyszy wzrost odpowiedzialności – mówi się w Białej Księdze w kontekście oczekiwanego zaangażowania organizacji społecznych, które są z natury rzeczy bliżej obywatela i których rola w budowaniu owej wzmocnionej kultury konsultacji i dialogu jest zasadnicza: szybko reagują one na społeczne potrzeby i są dobrą platformą organizowania debaty o przyszłości Europy.

Biała Księga formułuje zasady, które mają zapewnić jakościową poprawę funkcjonowania instytucji i zwiększyć zaufanie społeczne. Mają one podtrzymać demokrację i zasadę rządów prawa w państwach członkowskich, ale także mają zastosowanie do wszystkich szczebli zarządzania: światowego, europejskiego, krajowego, regionalnego i lokalnego – jak zapisano w dokumencie.

Zastosowanie powyższych zasad prowadzi też do wzmocnienia zasady proporcjonalności i subsydiarności, czyli stosowania instrumentów odpowiednich do zakładanych celów na odpowiednich poziomach (od lokalnego po europejski).

Europejski model rolnictwa

Europejski model rolnictwa integruje trzy współzależne dążenia rolników i społeczeństwa:

Instrumenty rozwoju obszarów wiejskich

Instrumenty rozwoju obszarów wiejskich w UE można podzielić na trzy grupy.

• instrumenty towarzyszące, które zostały wprowadzone jako element reformy WPR w 1992 r. (wcześniejsze emerytury, programy rolno-środowiskowe, zalesianie oraz wsparcie gospodarstw położonych w regiony o niekorzystnych warunkach naturalnych lub objęte specyficznymi restrykcjami związanymi z ochroną środowiska - LFA).
• instrumenty wsparcia modernizacji i dywersyfikacji gospodarstw rolnych (inwestycje w gospodarstwach rolnych, pomoc dla młodych rolników, pomoc na szkolenia zawodowe), inwestycje z zakresu przetwórstwa i marketingu produktów rolnych
• instrumenty służące szeroko rozumianemu rozwojowi obszarów wiejskich.

Słowo o partnerstwie

Naturalną konsekwencją przedstawicielskiego systemu lokalnej demokracji jest dążenie mieszkańców do wywierania wpływu na decyzje lub inicjatywy podejmowane przez władze samorządowe. Mieszkańcy obserwują bacznie zmiany zachodzące w swoim środowisku, to chwaląc, to znów ganiąc tych, którzy podjęli decyzję w sprawie drogi, przychodni, wodociągu. Niewiele z tego patrzenia wynika, chyba tylko poza tym, że trzeba się z tym liczyć, bo opinia publiczna może czasami nerwowo reagować… Oczekiwana zmiana może dopiero wtedy nastąpić, kiedy mieszkańcy biorą udział w podejmowaniu decyzji, kiedy sami angażują się w realizację swoich zamierzeń. Kiedy stają się uczestnikami życia publicznego. We własnym interesie.

Trudno jednak robić to w pojedynkę – skuteczne naciski są zdolne wywierać jedynie grupy obywateli. Zorganizowane grupy, stowarzyszenia, kluby itp. mają większą siłę oddziaływania, mają sprecyzowane cele działania, reprezentują potencjał, z który trzeba się liczyć. Są ważnymi partnerami lokalnego dialogu. Tym większe ich oddziaływanie, im lepiej potrafią współpracować ze sobą, tworzyć wspólne programy, w których każde ze środowisk może lepiej realizować swoje cele, a zarazem wszystkie mogą włączyć się do realizacji wspólnych celów, ważnych dla całej społeczności.

W społeczności lokalnej – jak i w życiu w ogóle - pojawiają się problemy, które są jak złamana ręka (którą trzeba włożyć w gips, a kiedy się zrośnie – zapomnieć) albo też przypominają cukrzycę (która wymaga starań codziennych przez wiele lat). Rzecz jednak nie w problemach, lecz w ich rozwiązywaniu! Czy sprzątanie chodnika przez gospodarza domu wymaga decyzji urzędnika za każdym razem? Czy można zapewnić opiekę wszystkim potrzebującym, skoro zabrakłoby wtedy pieniędzy na ogrzewanie szkół? Jest wiele zadań, które opierają się na sąsiedzkiej pomocy, inicjatywie zwykłych ludzi, partnerstwie i współdziałaniu. Tylko wspólnie można osiągnąć dobre rezultaty.

Inicjatywa LEADER+ stanowi kontynuację i rozwinięcie programu LEADER II z lat 1994-1999. LEADER+ wspomaga wdrażanie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich. Program jest finansowany przez Sekcję Orientacji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej.

LEADER+ jest inicjatywą wspólnotową, czyli programem bezzwrotnej pomocy Unii Europejskiej dla współpracujących ze sobą lokalnych partnerów. Władze lokalne, organizacje pozarządowe, przedsiębiorcy otrzymują pomoc w związku ze zgłaszanymi przez nie projektami rozwoju na obszarach wiejskich.

Cechą inicjatywy wspólnotowej jest to, że ma ona charakter eskperymentalny z punktu widzenia polityk wspólnotowych. Oznacza to, że w wyniku realizacji inicjatywy wspólnotowej w różnych miejscach i uwarunkowaniach pojawiają się nowatorskie metody, sposoby rozwiązywania problemów i to one właśnie mogą w przyszłości wpływać na politykę, jaką prowadzi Unia Europejska w danej dziedzinie.

Fundusze z programu LEADER+ mogą być przeznaczane na trzy cele:

1. wspomaganie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich
2. wsparcie dla międzyregionalnych i międzynarodowych projektów współpracy
3. tworzenie sieci obszarów wiejskich UE - zarówno objętych pomocą LEADER+ jak i nie korzystających z tej pomocy

Z inicjatywy LEADER+ mogą korzystać wszystkie tereny wiejskie Unii Europejskiej. Beneficjentami pomocy są przede wszystkim “Lokalne Grupy Działania”, czyli związki partnerów publicznych i prywatnych wspólnie podejmujących innowacyjne działania związane z rozwojem obszaru wiejskiego.

Aby skorzystać ze środków LEADER+, lokalna grupa działania, sformalizowane ciało odpowiedzialne za realizację konkretnego projektu, winna przedłożyć strategię dotyczącą jednego tematów :

• Wykorzystanie nowych sposobów i nowych technologii, aby produkty i usługi stały się bardziej konkurencyjne,
• Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich; ten temat jest skoncentrowany na innowacjach związanych z dostępem do usług,
• Promocja lokalnych produktów, w szczególności wspieranie wspólnych działań; poprawa dostępu do rynku dla małych podmiotów produkcyjnych,
• Waloryzacja zasobów naturalnych i kulturalnych,
• Tworzenie i przyciąganie nowych podmiotów lokalnych i przedsiębiorstw,
• Projekty dla młodzieży lub kobiet.

Potencjalnymi uczestnikami lokalnych grup działania są osoby lub ich stowarzyszenia, firmy prywatne i sektor finansowy, instytucje publiczne (lokalne, regionalne, krajowe, europejskie) zajmujące się polityką regionalną, zatrudnieniem, środowiskiem naturalnym, gospodarką, dziedzictwem społecznym i kulturalnym, osadnictwem, koordynacją lokalnej polityki z rozwiązaniami sektorowymi.

Potencjalni uczestnicy należą do trzech głównych grup:

CZTERY GŁÓWNE SKŁADNIKI uspołecznionej inicjatywy rozwoju wsi LEADER to:

• skupieniu się korzyściach płynących z kompleksowego podejścia (np. odrzuceniu klasycznych podziałów tematycznych lub sektorowych),
• umożliwieniu wzajemnego kontaktu różnych sektorom poprzez zastosowanie rozwiązania, które umożliwi lokalnym uczestnikom wyrażanie ich poglądów i pomoc w ukształtowaniu ich roli w rozwoju obszaru, zgodnie z ich własnymi dążeniami i wizją przyszłości,

SIEDEM ZASAD

Inicjatywa LEADER może być postrzegana w siedmiu różnych aspektach:

OSIEM CECH OBSZARU

Zasoby obszaru wiejskiego, na którym może być stosowana metoda LEADER, obejmuje: zasoby materialne, zasoby ludzkie, gospodarka i miejsca pracy, umiejętności i kompetencje, kultura i tożsamość, zarządzanie
i demokracja, wizerunek, relacje zewnętrzne. Przeanalizowanie tych zasobów i najważniejszych dla lokalnej społeczności wyzwań pozwala na wypracowanie strategii, specyficznej dla tego obszaru. Dzięki bliskim związkom z obszarem i odpowiednią reprezentatywnością różnych środowisk, Lokalna Grupa Działania zajmuje się wdrażaniem takiej strategii. Granice obszaru, na którym ma być wdrożony projekt, niekoniecznie opierają się na podziale administracyjnym, lecz raczej na jednorodności obszaru wiejskiego i możliwości zarządzania projektem. Skala wielkości jest określana jako obszar zamieszkiwany przez 10 000 do 100 000 mieszkańców.

PRZYKŁAD SZWEDZKI

Kvinnum – wzmocnienie pozycji kobiet

Partnerstwo Kvinnum zostało powołane do życia w 1991 roku jako bezpośrednia odpowiedź na inicjatywę szwedzkiego rządu dotyczącą analizy sytuacji kobiet zamieszkujących tereny wiejskie. Badania wykazały gwałtowny wzrost migracji młodych kobiet.

Kvinnum jest stowarzyszeniem, w ramach którego grupy reprezentujące interesy kobiet działają w porozumieniu z instytucjami państwowymi z całego okręgu. Jego celem jest “wzmocnienie pozycji kobiet w Jämtland”, zwłaszcza w zakresie wykształcenia i pracy.

W początkowej fazie działalności stowarzyszenie przeprowadziło nieformalne konsultacje z szeroką grupą zainteresowanych osób. Pociągnęło to za sobą szereg publicznych spotkań, jak też indywidualnych i grupowych konsultacji. Następnie przeprowadzono formalne konsultacje
z przedstawicielami wielu grup społecznych.

Działania stowarzyszenia obejmują m.in.: stymulowanie i inicjowanie projektów; pomaganie istniejącym organizacjom w poprawie sytuacji kobiet; tworzenie zdrowotnych i socjalnych zabezpieczeń dla kobiet; wspieranie polityki równych szans w regionalnej administracji.

Partnerstwo Kvinnum posiada zarząd złożony z osób zajmujących eksponowane stanowiska, na czele z przewodniczącym, którym jest gubernator okręgu. W skład zarządu wchodzi również grupa robocza składająca się z przedstawicieli władz kluczowych agencji, które zajmują się sprawami kobiet, a także komisja konsultacyjna składająca się z około 50 miejscowych kobiet wytypowanych przez gminy. Członkinie komisji konsultacyjnej zmieniają się regularnie.

Punktem wyjścia dla działań Kvinnum jest identyfikacja potrzeb. Odbywa się ona w sposób formalny lub nieformalny, poprzez regularne spotkania, seminaria i imprezy. Cztery razy w roku wydawany jest biuletyn skierowany do sieci organizacji kobiecych w regionie. Kiedy zostanie zidentyfikowana potrzeba, powstaje projekt, w którego realizację angażuje się zespół projektowy i grupa robocza. Dzięki temu, że członkowie grupy roboczej są jednocześnie członkami zarządów swoich własnych organizacji, wszystkie odpowiednie agencje są zaangażowane w realizację projektu. Projekty są również sankcjonowane i wspierane przez zaangażowanie w proces decyzyjny członków zarządu.

PRZYKŁAD WŁOSKI

Val Venosta – przykład rozwoju terenów wiejskich

W celu ułatwienia współuczestnictwa, zawarto porozumienia na czterech poziomach: porozumienie finansowe (prowincja, rząd włoski, Unia Europejska); porozumienie ds. kierowania programem (przedstawiciele lokalnej społeczności); Lokalna Grupa Wykonawcza LEADER 1 złożona z burmistrzów ośmiu zaangażowanych gmin, przedstawicieli sektora gospodarczego i koordynatora; oraz pięć nieformalnych grup wykonawczych, które zyskały akceptację lokalnej społeczności. Trzy spośród tych grup koncentrowały się na głównym nurcie działalności (rolnictwo, turystyka, rzemiosło) a dwie na sprawach szerszych (profesjonalne szkolenia, sprzęt komputerowy etc.). Grupom udało się wciągnąć ważne osobistości i autorytety do współpracy przy tworzeniu planów strategicznych i projektów.

Dla każdego projektu stworzono specyficzne programy szkoleniowe. Nie tylko po to, aby zapewnić dobre przygotowanie uczestników, ale również, aby mieć pewność, że każdy projekt przyniesie w krótkim czasie jakąś konkretną i wymierną wartość, gdyż w przeciwnym wypadku mógłby zostać zaniechany. Dzięki temu działania w tym samym obszarze mogą być podejmowane przez różne partnerstwa. Na przykład 20 warsztatów połączyło się w celu otwarcia sklepu i wspólnego obsługiwania klientów. Stworzono również partnerstwa międzysektorowe: budowniczowie, cieśle, malarze i elektrycy utworzyli konsorcjum eko-budowlane.

Kiedy miejscowi ludzie docenili fakt, że odnoszą korzyść z programu LEADER I, można było zacząć wdrażać programy dla całego regionu. Na przykład mogłaby to być ścieżka rowerowa biegnąca przez całą dolinę. Pomysł ten wysunięty przez hotelarzy, spotkał się z pewnym niezdecydowaniem ze strony burmistrzów, a to z powodu protestów rolników, którzy wykorzystywali wiejskie ścieżki dla swoich pojazdów. Na stosunkowo zaawansowanym etapie programu udało się ostatecznie pokonać tę przeszkodę, co dało początek kulturze partnerstwa opierającej się na solidarności społecznej i współpracy.

PRZYKŁAD HOLENDERSKI

Vinex – pilotażowy program odnowy terenów wiejskich

  Projekt Vinex jest przykładem strategii w oparciu o konsultacje i współpracę z organizacjami publicznymi i prywatnymi oraz przy dużym zaangażowaniu lokalnych społeczności.

Na obszarze wiejskim Oost Groningen (151 000 mieszkańców i dziewięć gmin), ludność przez wiele lat znajdowała pracę w rolnictwie. Projekt VINEX powstał w odpowiedzi na potrzeby podupadających terenów wiejskich. Projekt realizowany przy wsparciu lokalnych społeczności, sektora publicznego i społeczności rolniczej miał za zadanie zidentyfikowanie i rozwój nowych form zatrudnienia oraz sprawienie, aby tamtejsza okolica stała się miejscem, w którym się dobrze mieszka i pracuje.

VINEX był projektem pilotażowym, zainicjowanym przez rząd holenderski, okręg Groningen i pięć gmin z Oldmat, wiejskich terenów w Oost Groningen. Komitet sterujący, złożony z przedstawicieli władz okręgu i gmin, przeprowadził szeroko zakrojone konsultacje z lokalnymi społecznościami
i sektorem gospodarczym w celu stworzenia planu rozwoju dla tych terenów w aspekcie rolnictwa, turystyki, budownictwa mieszkaniowego, rynku pracy, środowiska naturalnego i dostępności do dóbr. Konsultacje z lokalną społecznością przyjęły formę informacyjno-dyskusyjnych seminariów, na których zaproponowano zarys planu działań i prowadzono dyskusje z uczestnikami. Drogą pocztową skontaktowano się z około 100 publicznymi, prywatnymi i społecznymi organizacjami z prośbą o komentarz do przedstawionego planu działań.

Wokół priorytetowych tematów zidentyfikowanych w planie rozwoju utworzono grupy robocze. Grupa przewodnia, złożona z przedstawicieli gmin, nadzorowała pracę grup roboczych i wraz z komitetem sterującym ponosiła odpowiedzialność za końcowy kształt projektu.

PRZYKŁAD WŁOSKI

PRZYKŁAD IRLANDZKI

PRZYKŁAD GRECKI

PRZYKŁAD WŁOSKI

PRZYKŁAD WALIJSKI

Warto pamiętać o tym, że także polskie doświadczenia – mimo formalnej nieobecności inicjatywy LEADER – nawiązują do zasad rekomendowanych przez inicjatywę LEADER. Są one jednocześnie dowodem na to, że możliwe jest bezzwłoczne przygotowanie odpowiednich dla polskich realiów procedur i rozwiązań instytucjonalnych dla pilotażowych projektów LEADER. Tym bardziej zasługuje na rozpowszechnienie sama metoda, sposób podejścia, oparty na autentycznych, lokalnych zasobach i partnerskich powiązaniach.

Europejski Konwent Rolniczy

Europejski Konwent Rolniczy w dokumencie z czerwca 2002 stwierdza m.in.: “Plany i programy powinny położyć silny nacisk na horyzontalne i wertykalne partnerstwo pomiędzy krajowymi i regionalnymi władzami
i samorządami; na lokalne partnerstwo pomiędzy sektorami publicznym prywatnym i społecznym, budując na doświadczeniu inicjatywy LEADER. Terytorialne partnerstwo powinno być poparte niezbędną formalną decyzją, uznaniem i zapewnieniem środków umożliwiających planowanie, wdrażanie i zarządzanie trwałym rozwojem zrównoważonym na obszarach wiejskich”.

Dokument opracowany przez Europejski Konwent Rolniczy 3-4 grudnia 2002 stwierdza m.in., że należy “kłaść większy nacisk na rozwój społeczeństwa obywatelskiego i partnerstwa w rozwoju obszarów wiejskich typu programu LEADER; aktywne wykorzystywanie rozporządzenia dotyczącego rozwoju obszarów wiejskich”.

Europejski Konwent Rolniczy, pracujący z aktywną partycypacją polskich uczestników, umocnił więc argumentację przemawiającą za stosowaniem demokratycznych, oddolnych i partnerskich metod postępowania w odniesieniu do rozwoju obszarów wiejskich.

Wiejska Polska

Jak wynika z raportu Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju (UNDP), Polska w zasadzie dzieli się na dwoje: mamy miejską Polskę, uczestniczącą w zdobyczach cywilizacji i przemian, i Polskę wiejską, która jest dotknięta znacznym niedorozwojem społecznym. Dotyczy on zarówno długości życia, poziomu wykształcenia, umiejętności pisania i czytania, jak i poziomu dochodów. W raporcie wskazuje się na cztery istotne kierunki działania, powinno ono być skierowane na przekształcenia w rolnictwie, edukację wiejskiej ludności, rozwój infrastruktury społecznej i technicznej oraz budowanie społeczeństwa obywatelskiego. Raport podkreśla przy tym problem edukacji jako najbardziej istotny dla przemian. Szczególny nacisk kładzie się także na zdolność do samoorganizacji i kształcenie lokalnych liderów. Istotną wskazówką, szczególnie mocno podkreślaną w raporcie, jest konieczność podjęcia działań na skalę ogólnonarodową. Problem wsi jest więc przedstawiony nie jako problem pewnej grupy społecznej, ale problem dla całego narodu.

Europejskie wyzwania stojące przed wsią nie wynikają z procesu integracji z Unią Europejską. Są koniecznością, która wyrasta z wieloletnich zaniedbań, z braku należytej oceny znaczenia wsi i gospodarki rolnej dla całego kraju, jego gospodarki, jego spójności. Obowiązek troski o wieś nie ogranicza się tylko do rządu ani do jednego z ministerstw, nie można też oczekiwać, że mieszkańcy wsi sami tym wyzwaniom podołają. To zadanie dla całego narodu, dla nas wszystkich. To nasz obowiązek, płynący z tej samej zasady solidarności, która jest zasadą powszechnie uznaną także w Unii Europejskiej.

Oblicza integracji europejskiej – polska wieś (maj 2001).

Konferencja pod tym tytułem wskazała na kontekst wsparcia wsi, m.in.:

• brak elit opiniotwórczych środowiska wiejskiego oznaczający także brak jego reprezentacji
• zafałszowany obraz wsi

i kilka istotnych aspektów działań na rzecz rozwoju wsi w Polsce, m.in.:

• znaczenie kształtowania wizerunku wsi i potrzeba współpracy w tej sprawie
• potrzeba pozytywnego lobbowania, tworzenia lobby na wsi
• potrzeba partnerstwa

Ważnym podsumowaniem było stwierdzenie, że

“rozwój wsi musi obejmować trzy elementy:

• Wsparcie zewnętrzne (państwa)
• Działalność elit wiejskich, zdolnych do zajmowania stanowiska w określonych sprawach
• Instytucjonalne utrwalenie systemu wsparcia i współpracy”.

2 Raport o rozwoju społecznym – Polska 2000 – Rozwój Obszarów Wiejskich, UNDP, Warszawa 2000

LEADER+ w Polsce?

Decyzją Komisją Europejskiej, po akcesji, w okresie 2004-2006 dostępność programu LEADER dla nowych członków będzie ograniczona. Przewiduje się realizację zasadzie pilotażowych projektów związanych
z rozwojem wsi oraz korzystania z tzw. Obserwatorium Obszarów Wiejskich.

Niezależnie od decyzji Komisji Europejskiej, “przyjętej do wiadomości” przez rząd, ważne jest poznanie sposobu podejścia do rozwoju obszarów wiejskich, stosowanego w inicjatywie wspólnotowej LEADER i popartego latami doświadczeń w realizacji konkretnych przedsięwzięć. Eksperymentalny charakter poszukiwań realizatorów projektów skłania do przyglądania się zaprezentowanym zasadom i przykładom niekoniecznie jako tym, które mogą być w Polsce naśladowane, ale raczej takim, które mogą inspirować do polskich poszukiwań.

Polska specyfika wiejskich środowisk, które staną się najliczniejsze w skali Unii Europejskiej po akcesji, skłania do naturalnego pytania, czy model rozwoju obszarów wiejskich zalecany przez Komisję Europejską i inspirowany kilkunastoma latami doświadczeń we wdrażaniu inicjatywy LEADER w Unii Europejskiej, nie powinien w dużej mierze uwzględniać polskich realiów, doświadczeń i praktyk. Taka teza wymagałaby intensywnej pracy polskich środowisk wiejskich, zmierzającej do zidentyfikowania i wypromowania praktycznych przykładów i dającej się z nich odczytać metodologii. Może to stać się jednym z zadań dla tych wszystkch, którzy pragną przyczynić się do wspierania polskiej wsi i poszukiwania modelowej koncepcji wsparcia obszarów wiejskich w skali całej Unii Europejskiej.

W przygotowaniu niniejszego tekstu wykorzystano źródła:

1. Przewodnik "LEADER - od inicjatywy do metody" (AEIDL)
2. CD-rom "Jak zdobyć fundusze z Unii Europejskiej" (UKIE)
3. Raport o rozwoju społecznym - Polska 2000 - Rozwój Obszarów Wiejskich (UNDP)
4. Dokumenty European Agricultural Convention opublikowane w czerwcu i grudniu 2002
5. Dokument: Agenda 2000, Unia Europejska rozszerzona i silniejsza
6. Dokument: Biała Księga European Governance